Ana yönlendirme menüsünü atla Ana içeriği atla Site alt kısmını atla

Araştırma Makalesi

Cilt 1 Sayı 1 (2026): Haziran

Kazak Kişi Adlarında “Bay” Sözcüğünün Kullanımı ve Anlam Özellikleri

Gönderildi
1 Temmuz 2026
Yayınlanmış
30 Haziran 2026

Öz

Makalede bay sözünün kökeni, Türk dillerindeki anlamı ve kullanımı karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır. Eski dönemlerden beri bay sözünün Kazak erkek adlarının oluşumuna sürekli katıldığı ve zamanla antroponim kurmanın millî bir modeline dönüştüğü, çeşitli dil verileri ve tarihî örneklerle ortaya konulmaktadır. Bulgular kısmında, Kazakçadaki bay unsurunun kişi adlarında iki temel modelde kullanıldığı gösterilmektedir. XX. yüzyılın başlarından bay sözünün olumsuz anlam yüklenmesinde Sovyet ideolojisi ile edebiyatının etkili olduğu sonucuna varılmaktadır. Kazak yazarların eserlerinden verilen örnekler bu süreci göstermektedir. İkinci unsuru bay olan olumsuz karakter adları üzerinden söz türetme geleneğinin günümüzde de sürdüğü; bunun ortaya çıkışında toplumsal, psikolojik, edebî ve dilsel etkenlerin rol oynadığı belirlenmektedir. Yöntem bölümünde, araştırmanın materyalini eski destanlar, halk anlatıları, klasik Kazak edebiyatı örnekleri, çağdaş metinler, sözlükler ve nüfus sayımı verileri oluşturmaktadır. Tartışma ve sonuç bölümünde, bu olumsuzlaşma sürecinin yalnızca dilsel bir değişim olmadığı; aynı zamanda ideolojik ve toplumsal dönüşümlerin bir yansıması olduğu belirtilmektedir.

Referanslar

  1. Aydemir, H. (2021). Türk tarihinin kaynakları olarak eski Türk boy adları – Kökenbilgisel bir inceleme. Akademi Paradigma Yayınları.
  2. Drevne Tyurkski slovar’ [Eski Türkçe sözlüğü]. (2016). (D. M. Nasilov vd., Ed.). Türki akademiyası.
  3. Ercilasun, A., Akkoyunlu, Z. (2015). Kâşgarlı Mahmud. Dîvânu Lugâti’t-Türk. Türk Dil Kurumu.
  4. Gilman, C. P. (2020). Human work. Project Gutenberg. gutenberg.org (Orijinal eser 1904 tarihlidir)
  5. Januzak, T. (2021). Qazaq onomastikası. Halykaralık Türki Akademiyası.
  6. Karakalpaksko-Ruskiy slovar’ [Karakalpakça Rusça sözlük]. (1958). (D. Nasirov, K. Ubaydullayev vd., Haz.) Gosudarstvennoye İzdatel’stvo İynostrannıh iy Natsiyonal’nıh Slovarey.
  7. Kazak ädebi tiliniñ sözdigi [Kazak edebi dili sözlüğü] (Cilt 8). (2011). (K. Küderinova, O. Jubaeva, M. Jolşaeva ve diğerleri, Haz.). Arys.
  8. Kazak sözdigi [Kazak sözlüğü]. (2013). (N. Uali, Ş. Kurmanbayulı, M. Malbakov vd., Haz.). Dawir.
  9. Kitap.kz. (2026). Тұрсынбек Кәкішев: “Қазақ әдебиетінде Мырқымбай сияқты кейіпкер туған жоқ” [Röportaj]. 13.02.2026 tarihinde https://kitap.kz/article/tursinbek-kakishev adresinden erişildi.
  10. Kirgizsko-Russkiy slovar’ [Kırgızca Rusça sözlük]. (1965). (K. Yudahin, Haz.) İzdatel’stvo Sovetskaya Entsiklopediya.
  11. Köbeyulı, S. (1934). Qalıñ mal. Kazakstan Körkem Ädebiet Baspası.
  12. Kumıksko-Ruskiy slovar’ [Kumukça Rusça sözlük]. (1969). (Z. Bammatov, Ed.) İzdatel’stvo Sovetskaya Entsiklopediya.
  13. Kurmanbayulı, Ş., Kelimbetov, K., Adilov, M. E. (2025). Türki karjı, sawda leksikası (Tarixi-salıstırmalı zertteu). Nemat Kelimbetov Atındağı Türkitanu Ortalıgı.
  14. Myers, D., & Twenge, J. (2018). Äleumettik psihologiya. Ulttıq Audarma Bürosı.
  15. Maylin, B. (1986). Bes tomdıq şıgarmalar jiynagı. Jazuwşı.
  16. Mukanov, S. (1948). Botagöz. Kazaktıñ Birikken Memleket Baspası.
  17. Nişanyan Sözlük. (2026). Bay. 17.02.2026 tarihinde https://www.nisanyansozluk.com/kelime/bay adresinden erişildi.
  18. O‘zbek tilining izohli lug‘ati [Özbek Türkçesinin izahlı sözlüğü]. (2020). O‘zbekiston nashriyoti.
  19. Ramazan, D. (2018). Köş (äpsana). 09.02.2026 tarihinde https://ult.kz adresinden erişildi.
  20. Seyitnur, J. (2010). Ulttıq bağytqa qaşan bet buramız? 09.02.2026 tarihinde https://kazgazeta.kz adresinden erişildi.
  21. Şahin, İ. (2011). The Turkic word “bay” in onomastical names: An etymological approach. Central Asiatic Journal, 55(1), 72–90.
  22. Şapay, T. (2015). Myrqymbay. Külki jäne köz jası. Qazirgi minezder häm äzelgi äñgimeler içinde. Akjünis.
  23. Sevortyan, E. (1978). Etimologiçeskiy slovar tyurkskih yazıkov (Cilt II). Nauka.
  24. Tatarsko-Ruskiy slovar’ [Tatarca Rusça sözlük]. (1966). (O. Golovkina, Ed.). Moskva.
  25. Turkmensko-Ruskiy slovar’ [Türkmence Rusça sözlük]. (1968). (N. Baskakov, B. Karrieva, N. Hamzaeva, Haz.). İzdatel’stvo Sovetskaya Entsiklopediya.
  26. Uyġur tiliniŋ izahliq luġati [Uygur Türkçesinin izahlı sözlüğü]. (1999). Şinciang (Xinjiang) Ḫelq Neşriyati.

İndirmeler

İndirme verileri henüz mevcut değil.