Ana yönlendirme menüsünü atla Ana içeriği atla Site alt kısmını atla

Araştırma Makalesi

Cilt 1 Sayı 1 (2026): Haziran

Osmanlı Kayıtlarındaki “Aktav Tatarları”: Kimlikleri, Göçleri, Anayurtları ve Doğu Türkistan’daki Aktaglık–Karataglıklarla İlişkileri

Gönderildi
30 Haziran 2026
Yayınlanmış
30 Haziran 2026

Öz

Makalede; Osmanlı belgelerinde Tataran-ı Aktav, Aktav Tatarları ya da Aktav Yörükleri adıyla anılan ve isminden Kıpçak olduğu anlaşılan topluluğun Anadolu’ya ne zaman geldiği, Anadolu’da ve Rumeli’de nerelerde iz bıraktığı, gelmeden önceki yurtları ve orada bıraktıkları izler ele alınmıştır. Amaca uygun olarak toponimi sözlükleri ile tarih kitapları ve araştırmalarından faydalanılmıştır. Araştırma sonucunda; Aktavların Anadolu’ya 1395 yılında, Toktamış ve Timur arasındaki savaş sırasında, Altın Orda’dan kaçarak geldikleri; sonrasında muhtemelen Çelebi Mehmet döneminde Balkanlara göçürülüp yerleştirildikleri ve orada kendi adlarıyla bir takım yerleşim yeri kurdukları tespit edilmiştir. Aktav adının ise sanıldığı gibi göç sırasında başta bulunan Aktav Bey (han) adından gelmediği; tam tersine söz konusu bey adının boy adından geldiği belirlenmiştir. Ana yurtları olduğu değerlendirilen Kuzeybatı Kazakistan’da bıraktıkları Aktav isimli yerleşim adları ve yine ana yurtları sayabileceğimiz Başkurdistan’daki Aktav-Kanlı boyu bunun delili sayılmıştır. Yine, Aktavlar ile Karatavlıların (Başkurdistan’da) Tavlı boyundan (Aral-Sırderya taraflarında) neşet ettikleri sonucuna da ulaşılmış; Timur-Toktamış savaşında Aktavların Anadolu’ya göçerken Karatavların kalmaları, aralarında muhtemel bir kardeş kavgasının varlığı olarak değerlendirilmiştir. Bu ihtimalden hareketle makalede, Doğu Türkistan tarihinde (16-17.yy) iç savaşın taraftarları olan ve Buhara civarında ortaya çıkan Aktaglık ve Karataglık isimli, birbirine düşman iki kardeşin tarikatlarının ad kaynağı üzerine de bir tartışma açılmıştır.

Referanslar

  1. Актау. (2018, 12 Eylül). Wikipedia içinde. https://ru.wikipedia.org/wiki/Актау
  2. Anonim Osmanlı kroniği -1299-1512. (2000). (N. Öztürk, Haz.). Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
  3. Baykov, G. & Kiel M. (2011). Tatarpazarcığı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 40, ss. 170–172). https://islamansiklopedisi.org.tr/tatarpazarcigi
  4. Çelik, B. M. (2012). Saidiye Hanlığı ve Hocalar devri kaynakları (1514-1762). History Studies, 4(4), 65–89.
  5. Ekrem, E. (1996). Doğu Türkistan’da Sufî Hocalar. Erdem, 8(23), 621–656.
  6. Gökbilgin, T. M. (1957). Rumeli’de Yörükler, Tatarlar ve Evlâd-ı Fatihân. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
  7. Hoca Saadettin Efendi. (1979). Tacü’t-tevarih II (İ. Parmaksızoğlu, Yalınlaştıran). Kültür Bakanlığı Yayınları.
  8. İbni Arabşah. (2012). Acâibu’l Makdûr: Bozkırdan gelen bela. (A. Batur, Çev. ve Yay. Haz.). Selenge.
  9. Kuzeyev, R. G. (1974). Proishojdeniye Başkirskogo naroda (Etniçeskiy sastav, istoriya, rasseleniya). İzdatel’stvo Nauka.
  10. Lezina, L. N. & Superanskaya A. V. (2009). Türk onomastikası -Çin Seddi’nden Viyana kapılarına kadar bütün Türk halkları. Selenga.
  11. Nizamiddin Şamî. (1996). Zafername. Özbekistan Neşriati.
  12. Osmanlı yer adları: I–Rumeli Eyaleti -1514-1550. (2013a). Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
  13. Osmanlı yer adları: II–Anadolu, Karaman, Rum, Diyarbakır, Arap ve Zülkadiriye eyaletleri -1530-1556. (2013b). Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
  14. Rıskalikızı, U. (2001). Batıs Kazakstan oblısı jer-su atavlarınıŋ sözdigi. Poligraf servis.
  15. Şahin, İ. (2018). Osmanlı toponimlerinde (yeradlarında) Kıpçak söz varlığı örneği: “Tatarân-ı Aktav”, “Aktav”. XIII. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı bildirileri kitabı içinde (ss. 104–109).
  16. Şahin, İ. (2016). Saruhan ve Saruhanoğulları adlarının kökeni üzerine. Dil Araştırmaları, 18, 219–233.
  17. Togan, İ. (1991). Chinese Turkestan v. Under the Khojas. Encyclopædia Iranica içinde (Cilt 5, fas. 5, ss. 474–476). https://www.iranicaonline.org/articles/chinese-turkestan-v/

İndirmeler

İndirme verileri henüz mevcut değil.